Blog: Duurzaamheid moet ook van binnenuit komen

Marco van Zandwijk

Wat is het ons waard om in de toekomst van kinderen te investeren? Een mooie vraag om over na te denken in de decembermaand. De werkzaamheden voor de landelijke Green Deal Scholen naderen hun einde. Als deze werkzaamheden mij iets hebben geleerd is dat dat ‘Echte versnelling ook van binnenuit moet komen’. Met alleen een bundeling van informatie en het werken aan voorlichting op ‘gepaste afstand’ blijft de kans groot dat na afloop van het programma alles stil valt en iedereen weer over gaat tot de orde van de dag. 

Sluitende businesscases en beslisbomen
blog marco2.pngBen ik voor een optimist te pessimistisch? Nee hoor! De resultaten die zijn opgedaan tijdens de looptijd van de Green Deal Scholen worden langzamerhand zichtbaar. Naast een subsidieregeling, kennisportal, diverse informatiebladen en artikelen, ondersteuning via de helpdesk, worden scholen ook op weg geholpen met inzicht in geslaagde businesscases van verduurzaamde scholen. Parallel loopt een traject waarbij RVO samenwerkt met Arcadis aan een beslisboom die schoolbesturen gaat helpen af te wegen welke maatregelpakketten het beste bij hun verduurzamings- én onderwijsopgave passen. Maar is dit allemaal voldoende?

Geïntegreerde aanpak
Het verduurzamen van een schoolgebouw krijgt in de praktijk op verschillende manieren een invulling. Persoonlijk ben ik al langer voorstander van een meer integrale programmatische aanpak. Een aanpak waarbij, het schoolbestuur in zijn rol als opdrachtgever, niet steeds opnieuw het wiel hoeft uit te vinden. Een aanpak waar opdrachtgevers van elkaar leren wat werkt en niet. Nu lijkt dat leereffect aan de kant van de opdrachtgever te ontbreken. Iedereen krijgt de ruimte zijn ding te doen. Met als gevolg: aanwezige creativiteit, kennis en ervaring wordt sporadisch hergebruikt. Hierdoor gaat onnodig budget verloren en kan het zo maar gebeuren dat de verkeerde vragen worden gesteld aan de ‘markt’. Ik zie dit terug in de wijze waarop gemeenten hun ‘aanbod’ ontwikkelen als ook de wijze waarop scholen traditioneel uitvoering geven aan de werkzaamheden zoals voorzien in het Meerjarenonderhoudsplan. Offertes voor de vervanging van buitenkozijnen zijn al aangevraagd zonder de afweging te maken of de gebouwschil in zijn geheel niet kan worden aangepakt. In een sector die gewend is om over elke uitgave drie keer na te denken, blijkt het ‘slimmer’ investeren nog lang geen vanzelfsprekendheid. Dat een school daarmee over een langere looptijd duurder uit kan zijn blijft in veel gevallen buiten beeld. Als het aan schoolbestuurder Wichert Eikelenboom (Voila-Leusden) ligt kan het ook anders. Iedere investering moet in dienst staan om de scholen Paris Proof te maken. Het vervangen van buitenkozijnen moet dan ook altijd worden gezien als onderdeel van die opgave.

Voorkomen moet worden dat scholen en gemeenten steeds opnieuw het wiel gaan uitvinden”

Gebrek aan capaciteit en middelen
In twee jaar tijd heeft de Green Deal Scholen veel kunnen opbouwen. Aan bekendheid hebben wij niets te klagen. 60% van de schoolbesturen en gemeenten is er inmiddels bekend mee. Meer dan 80 praktijkervaringen laten ook zien dat het kan. Toch blijft een verduurzaming op grotere schaal (nog) uit. De reden? Gebrek aan ‘capaciteit’ en ‘middelen’. De verduurzaming van een bestaande school is vrijwel alleen mogelijk door vanuit het schoolbestuur verschillende kaststromen te bundelen. Daarmee wordt slechts de financiering van een enkele school mogelijk gemaakt. Waar behoefte is aan bundeling en opschaling van projecten, wordt verduurzaming steeds per project beoordeeld en opgepakt. De opgave die er ligt is echter velen malen groter. Het is nu de kunst om de opgedane ervaringen binnen de Green Deal niet direct los te laten, maar –zoals Wichert Eikelenboom dat mooi stelde tijdens de najaarsbijeenkomst van Bouwstenen voor Sociaal- anders vast te gaan houden. Wie daarbij niet vooruit durft te kijken blijft vastzitten in het verleden.

Benodigde mentaliteitsverandering
De opgave om scholen te verduurzamen wordt al snel geplaatst in de context van wettelijke verplichtingen. Menig gemeente ziet zich voor een onmogelijke opgave staan. In de lopende gemeentebegroting vinden zij met moeite ruimte voor het doen van benodigde investeringen in vervangende nieuwbouw, laat staan voor extra investeringen in duurzaamheid of (verduurzaming van) bestaande onderwijsgebouwen. Ook de sessie vanuit de Green Deal Scholen op de najaarsbijeenkomst van Bouwstenen voor Sociaal liet zien dat gemeenten allemaal worstelen met dezelfde vraag. Hoe krijg je het schoolbestuur zo ver dat deze gaat investeren in het verduurzamen van de onderwijsgebouwen? Deze vraag is sterk ingegeven door de verantwoordelijkheidsverdeling ten aanzien van de bekostiging. Voor schoolbesturen liggen de prioriteiten duidelijk elders. Discussies over ‘werkdruk’ en het ‘lerarentekort’ maken het voor een bestuurder lastig om extra capaciteit vrij te maken voor ‘huisvestingsvraagstukken’. Zonder deze extra capaciteit is het vrijwel onmogelijk om actief aan de slag te gaan met het in beeld brengen van mogelijkheden om te gaan verduurzamen.  Een mentaliteitsverandering lijkt nodig. Werelden die van oudsher mijlenver uit elkaar liggen zullen meer met elkaar in verbinding moeten komen. Er zal anders naar de opgave gekeken moeten worden. Wellicht moet de ‘er is eerst geld nodig’ gedachte nu echt eens overboord. Welke bestuurders durven als eerste te breken met traditioneel gedrag? Zelf ben ik er inmiddels van overtuigd. Verduurzaming moeten wij niet langer willen aanvliegen vanuit techniek en vastgoed. Stel de kinderen en hun ontwikkelperspectief centraal. Moet je eens kijken waar wij als ‘mensen’ dan toe in staat zijn.

Kind en ontwikkelperspectief centraal
Wie duurzaamheid blijft zien als iets technisch met een kostprijs doet de opgave -en zeker die van onze scholen-  tekort. Het gevaar bestaat anders dat wij straks ieder kind gaan uitdrukken in termen van een terugverdientijd. Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Duurzaamheid zou van iedereen moeten zijn en veel meer moeten gaan over het creëren van (toekomst)waarde. Natuurlijk is het zo dat de gebouwde omgeving steeds meer wordt gedomineerd door technische installaties. Tegelijkertijd zie ik ook een trend die terug grijpt op meer elementaire zaken als natuurbeleving en het streven naar installatie-arme, circulaire, bio-based en minimaal milieubelastende gebouwen. In dat streven past ook het in mijn eigen woonplaats onlangs opgeleverde aardehuis. Wellicht het eerste kindcentrum in ons land, gerealiseerd met strobouw en wellicht het eerste kindcentrum waar het binnenklimaat op orde is zonder ingrijpende installaties. Alle aandacht en ruimte is er gericht op het kind zijn. De bouw van dit aardehuis staat wat mij betreft symbool, voor de benodigde mentaliteitsverandering. Het laat zien: Echte duurzaamheid komt van binnenuit.

Ik herhaal de vraag waarmee ik deze blog begon nog even. Wat is het ons waard om in de toekomst van kinderen te investeren? Een mooie vraag om over na te denken in de decembermaand. Het antwoord zal waarschijnlijk langer op zich laten wachten.

Lees hier het volledige artikel, waarin ook de resultaten van de Green Deal Scholen op een rijtje worden gezet.

In het vakblad Stedebouw & Architectuur ook aandacht voor het gerealiseerde Aardehuis in Culemborg.  

Deze blog is mede verschenen n.a.v. mijn rol als gasthoofdredacteur voor het vakblad Stedebouw & Architectuur. Klik hier om de volledige Scholenbouweditie te downloaden of aan te vragen. 

Over de benodigde versnelling in de verduurzaming van scholen schreef ik al eerder deze blog

 

 

08/12/2017 / Blog
Gerelateerd